Tekst: Bjørg Hovland
Den fyrste bygdeboka om Luster, som alle kjenner som gamle «Lustraboki», kom frå John Griegs boktrykkeri i Bergen i 1926. Altså hundre år sidan i år.
Forfattar var Jon Laberg (29. april 1859–1948), norsk lærar, lokalhistorikar, statsstipendiat og Venstre-politikar. Han var i oppveksten busett på Ornes i Luster kommune. Laberg hadde eksamen frå Balestrand lærerskole 1876 og frå Stord lærarskule. Han arbeidde som lærar fleire stader: i Hoddevik på Stad i Selje kommune 1876–1878, i Erdal i Lærdal 1878–1883, ved Kalmargaten skole for psykisk utviklingshemma i Bergen 1883–1886, og han var overlærar ved Bergens folkeskole 1886–1926.
Jon Laberg er kjend som bygdebokskrivar i Sogn. Han skreiv sitt første større bygdehistoriske arbeid i 1915 med bygdebok for Hafslo, som kom i 1926. Seinare kom boka om Luster 1926, Årdal 1932, Balestrand 1934, Jostedal 1936–1948 (trykt i Tidsskrift utgitt av Historielaget for Sogn, nr. 10/1939, nr. 11/1944 og nr. 13/1948), Lærdal og Borgund 1938. Han begynte også på arbeidet med Bygdabok for Vik i Sogn, men han rakk ikkje å fullføra det.
Laberg var den første bygdebokskrivaren i Sogn og Fjordane som tok med opplysningar om husmenn, fattigstell og tenarhald på gardane. Han var med å skipa Historielaget for Sogn i 1909, og vart den første æresmedlemen i laget.
Laberg skreiv også skulehistorie frå Bergen.
Han representerte Venstre i Bergen bystyre 1888–1921, var varaordførar i to år og skulestyreformann i ti år. Laberg var vararepresentant til Stortinget 1895–1900. Han var statsstipendiat frå 1917.
Laberg vart tildelt Borgerdådsmedaljen og Klostermedaljen, som er høgaste utmerkinga til fråhaldsrørsla.
Luster sparebank tok initiativet
Det var styret i Luster sparebank som kontakta Jon Laberg om å skriva bygdebok for Luster.
I føreordet til boka skriv Laberg:
Etter oppmodingar frå styret i Historielaget for Sogn tok eg på meg å skriva ei bygdebok um Hafslo.
Seinare kom styret for Luster sparebank og bad meg gjera det same for Luster.
Eg visste vel at eg då tok på noko som eg ikkje heilt ut kunde greia, men det var so ofte sagt meg at folk ville so gjerne vita meir enn det dei visste frå fyrr om bygd og ætt, og trudde eg kunne ha eit og anna å fortelja dei i så måte. Det same trudde eg nok sjølv og, difor gjekk eg i veg med arbeidet.
Sjølv skreiv han riksmål, men sytte for å få tekstane omsett til nynorsk før det gjekk i trykken.
Mangeårig formann i Luster sparebank var på en tid Sjur H. Fuhr (1852–1928). Han blir i tillegg nemnd som bankdirektør 1891–1928.
Ny bygdebok – og eit nytt sogelag
Luster bondekvinnelag og mange andre sakna å finna «sine eigne» i Lustraboki. Dette var tema på mange møte og samlingar elles i bygda over lengre tid.
Hovudbruk/gardsnr. og eigarar var i rett linje på hovudbruk. Difor var det ikkje noko å finna om t.d. sysken, husmannsplassar og andre større eller mindre slekter, buplassar og heimar.
Luster Bondekvinnelag kalla saman personar frå gamle Luster kommune som me visste var historieinteresserte, og alle var einige om å setja saman ei nemnd som skulle arbeida med dette.
Bygdeboknemnda vart samansett slik: Fortun sokn: Sigbjørg Yttri og Lars J. Bolstad, Dale sokn: Tomas Nygård og Bjørg G. Hovland, Nes sokn: Ingeborg Winge, Gaupne sokn: Henrik Røneid, samt Luster kommune ved kultursjef Erling Bjørntun. I tillegg vart det fleire interesserte og lokale hjelparar.
Ingeborg Winge fekk oppdraget med å kontakta Lars Øyane. Svaret som kom frå han var svært positivt. Han hadde skrive om si eiga slekt i Fortun, så dette hadde han interesse for og ville gjerne ta på seg arbeidet.
Bondekvinnelaget skreiv brev til Luster kommune, fortalde om planane for bygdebok og ba om pengar til prosjektet. Anders Bjørk frå Fortun var ordførar.
Etter invitasjon møtte Bjørg Hovland i formannskapet for å fortelja om kva bygdene ynskte og korleis det var tenkt, og at Lars Øyane ville ta arbeidet med å skriva.
Formannskapsmedlem Kåre Høyheim sa i møtet at då måtte alle lustringar med – og formannskapet var samstemde.
Lustringane fekk også pålegg av formannskapet om å skipa sogelag.
Hafslo og Jostedal var etablerte for fleire år sidan, Jostedal historielag i 1949 og Hafslo sogelag i 1953. Luster sogelag vart så skipa 5. april 1977.
Siste bandet av Luster gards- og ættesoge, band 12, vart presentert på Hafslo sogelag sitt årsmøte i februar 2026. Forfattarar er Lars E. Øyane og Terje Hasle Joranger.
Såleis er 2026 eit merkeår for folk kring Lustrafjorden. Ikkje så mange andre stader har alle forfedrane sine dokumenterte mellom stive permar.