Tekst: Ragna Aud Leirmo
Ingen har skrive meir om folket i Luster enn Lars Erik Øyane. I nesten femti år arbeidde han med Luster gards- og ættesoge: tolv band og over 12 000 sider om kvar gard, kvar husmannsplass og kvar familie i kommunen, og om dei tusenvis som reiste herifrå. Han døydde i 2022, før det siste bandet var ferdig. No som verket er fullført, vil Luster Sogelag minnast mannen bak det.
Lars Erik Øyane. Foto: privat
Bokhandlarsonen frå Fana
Lars Erik Øyane vart fødd 1. november 1953 og voks opp på Hop i Fana, sør for Bergen. Familien dreiv Fana Bokhandel på Nesttun, og planen var at Lars skulle ta over forretninga. Han var tidleg ute. Som 20-åring fekk han prokura i bokhandelen, og i desember 1975 var han ferdig siviløkonom frå Noregs Handelshøgskole, berre 22 år gammal.
Men det var ikkje bøker for sal som dreiv Lars. Det var folk, og kven dei var i slekt med. Sjølv om han voks opp i Fana, var han sogning. Far hans var frå Vestlid i Fortun, gnr. 6, bnr. 4. Småbruket er omtala på side 134 i band 1 av Gards- og ættesoga.
Slekta på andre sida av havet
Alt som ung mann tok Lars til med slektsgransking for alvor. Hausten 1976 gav han ut ei stor og grundig dokumentert slektsbok, «The Aaberge Family History». Dei fleste av slektningane han skreiv om, budde i Amerika. Lars skaffa seg difor bil og køyrde på kryss og tvers av USA for å finne folk, kjelder og opplysningar.
Året etter, i 1977, kom ei ny slektssoge, «Overboe family history», med innleiinga «A Short Historical View of Luster County, Sogn, Norway». Eit eksemplar ligg i dag hjå Norwegian-American Historical Association i Minnesota. Alt då hadde Lars funne det som skulle bli livsverket hans: Luster, og alle som kom herifrå.
Ei bygdebok som skulle ta med alle
Den fyrste bygdeboka for Luster, Jon Laberg si «Lustraboki», kom i 1926. Ho var god for si tid, men tok berre med eigarane på hovudbruka. Husmenn, innerstar, tenestefolk og arbeidsfolk var ikkje med. På 1970-talet var mange i bygda misnøgde med dette. Luster bondekvinnelag tok initiativ til ei ny bygdebok, og det var for å arbeide med henne at Luster Sogelag vart skipa i 1977. Sidan har sogelaget vore skriftstyre for verket.
Då bygdeboknemnda tok kontakt med Lars i 1975, sa han ja med ein gong. Avtalen var med bygdeboknemnda og Luster kommune. Planen han la, var mykje større enn nokon hadde tenkt seg. Han visste at dei fleste med røter i Luster ikkje budde i Luster lenger. Difor skulle alle med: husmannsfolket og innerstane, dei som flytta til andre stader i Noreg, og dei rundt 6500 som utvandra til Amerika, med borna deira. Landegrenser skulle ikkje stoppe han.
Lars tenkte òg på lesarane i Amerika. Kvart band fekk forord på både norsk og engelsk, ei engelsk ordliste og eit engelsk samandrag, slik at etterkomarane til utvandrarane skulle kunne finne fram sjølve.
Frå Belgia til Nesttun, og tilbake til bøkene
Lars stifta tidleg familie og busette seg i Belgia. Arbeidet med bygdeboka kunne han like gjerne gjere derifrå. I 1986 flytta familien, som no var blitt fire, heim til Noreg, og Lars tok over bokhandelen på Nesttun.
Det var tunge år å vere bokhandlar. Bokklubbar, nye kjøpesenter og store kjeder gjorde det vanskeleg for ein sjølvstendig bokhandel. Lars arbeidde lange dagar i butikken og skreiv bygdebok om kveldane og i helgane. Til slutt vart det for mykje. I 1996 la han ned Fana Bokhandel og gav seg heilt over til bygdebøkene.
Band for band
Arbeidet vart utvida to gonger: Jostedal kom med i 1978 og Hafslo i 1980. Dei fem fyrste banda skreiv Lars åleine. Frå band 6 skreiv han saman med Terje Mikael Hasle Joranger.
Band 1: Fortun sokn (1984, 862 sider)
Band 2: Dale sokn I (1986, 889 sider)
Band 3: Dale sokn II og Nes sokn (1987, 918 sider)
Band 4: Gaupne sokn (1991, 1070 sider)
Band 5: Jostedal sokn (1994, 960 sider)
Band 6: Eikum ytre – Høgi (2006, 1046 sider)
Band 7: Dalen – Fevoll (2007, 1215 sider)
Band 8: Veitastrond (2008, 733 sider)
Band 9: Hafslo I (2012, 1041 sider)
Band 10: Hafslo II (2013, 1103 sider)
Band 11: Solvorn I (2016, 771 sider)
Band 12: Solvorn II (Kroken ytre, Urnes, Kinsedal, Åsen) (2025)
Jostedal historielag kallar verket «Noregs mest omfattande bygdebokverk». Band 1–5 er digitaliserte av Nasjonalbiblioteket og kan lesast i fulltekst på nett.
Kartotek, datamaskin og hundrevis av hjelparar
Lars bygde opp eit enormt kartotek på papir. Seinare flytta han det over på datamaskin og i databasar. Mykje av det hadde han dessutan i hovudet. Han skreiv av store mengder amerikanske kyrkjebøker og offentlege protokollar for å finne att utvandrarane og den fyrste generasjonen som vart fødd i Amerika.
Då Digitalarkivet kom i 1998, var Lars raskt ute. Han såg tidleg kor mykje debattforumet der kunne bety. På drygt 20 år starta han nesten 12 000 tema. Mange av dei hadde titlar som er lette å kjenne att: lange forklaringar om kven som budde kvar i Wisconsin eller Minnesota i 1870, og så til slutt: «men kven var dei?». Svara kom frå hjelparar over heile Noreg og i Amerika. Var Lars borte frå forumet ei stund, kom det etterlysingar: «Vi savner deg her». Han hadde ei sjeldan evne til å få folk med seg, og han gjorde forumet til ein sosial møtestad for alle som delte interessa hans.
Litt av ein kar
Dei som kjende Lars, minnest ein kar ein ikkje gløymde. Han var over to meter høg, med stort skjegg og fargerike klede, og han var lett å kjenne att kvar han kom. Trass i helseplager heldt han på det gode humøret og den ukuelege optimismen.
Han snakka om folk som hadde levd i Amerika for hundre år sidan som om dei var gamle kjenningar. Kven som var i slekt med kven, hadde han i hovudet, og han kunne svare på spørsmål om slekt utan å slå opp i noko.
Medan han arbeidde med bøkene på rådhuset, budde han hjå Haldis og Tomas Nygård i Tubbene framme i dalen, og han var mykje hjå Kari og Erling Bjørnetun i Gaupne. Seinare kjøpte han seg hytte i Vigdalen, og der budde han medan han dreiv på.
Arbeidsdagane hans følgde ikkje klokka. Mykje av arbeidet gjorde han om natta, for då var det dag i Amerika, og då kunne han ringje og skrive til slektningar og hjelparar på andre sida av havet.
Dei siste åra
Dei siste åra budde Lars i Tyskland, der han arbeidde vidare med det siste bandet, om Solvorn. I juni 2022 måtte han hjarteopererast i München. Gjennom ein ven sende han ei helsing til hjelparane sine på forumet. Han var ved godt mot, takka for all hjelpa og lova å svare på innlegga sine når han kom att:
«… må jeg heller komme sterkere tilbake etter operasjonen. Hjertelig takk til alle.»
– Lars E. Øyane, helsing på Arkivverket sitt brukarforum, 10. juni 2022
Det gjekk ikkje slik. Lars døydde på sjukehuset i München 7. juli 2022, etter komplikasjonar etter operasjonen. Han var 68 år. Det var ein urneseremoni i Geretsried i Tyskland, og 12. august 2022 vart han bisett frå Fana kyrkje. Sonen Nicolas Øyane skreiv til forumvenene at han ville sørgje for at det siste bandet vart gjeve ut.
Det tolvte bandet
Lars sjølv rekna med at serien skulle avsluttast med eit felles registerband, og at det då ville vere på tide å byrje å oppdatere band 1. Det rakk han ikkje. Men band 12, Solvorn II, vart fullført av Terje Mikael Hasle Joranger og gjeve ut av Luster kommune i 2025. I februar 2026 vart det lagt fram på årsmøtet i Hafslo sogelag. Dermed er heile kommunen dekt, frå Fortun til Veitastrond.
Eit livsverk for heile bygda
Til saman vart det over 12 000 sider med detaljerte og nøyaktige opplysningar. Bygdebøkene for Luster, Jostedal og Hafslo vart meir fullstendige enn noko ein hadde sett før, og Lars sette ein ny standard for kva ei grundig bygdebok skal ha med.
Mange i Luster, og mange tusen i Amerika, har funne oldeforeldra sine, husmannsplassen dei kom frå eller slekta på andre sida av havet i bøkene til Lars. Sogelaget og fleire andre har bede om at arbeidet hans skal bli heidra. Med denne artikkelen vil Luster Sogelag, som var med frå starten, takke Lars Erik Øyane for det han gav bygda.
Kjelder
Yngve Nedrebø: «Lars Erik Øyane (1953–2022) – satte en ny standard for bygdebokarbeid». Minneord i Bergensposten 1/2022, s. 2–4 (Statsarkivet i Bergen).
nasjonalarkivet.no/content/uploads/2023/10/Bergensposten-2022-1.pdfYngve Nedrebø: «Han satte en ny standard». Minneord i Bergens Tidende, 25. juli 2022. Foto: privat.
bt.no/minneord/i/OrwaLb/han-satte-en-ny-standard«Melding om at Lars E. Øyane døde 7. juli 2022 + siste melding fra Lars til gode hjelpere i Brukerforumet». Arkivverket / Nasjonalarkivet, brukarforum, juni–juli 2022 (innlegg frå Anne-Lise Hansen og Nicolas Øyane m.fl.).
forum.arkivverket.no/topic/299029«Ny bygdebok for Luster etter Urnes-boken?». Arkivverket, brukarforum, 2019–2023.
forum.arkivverket.no/topic/234028Døme på forumtrådar frå Lars E. Øyane, Arkivverket, brukarforum, t.d. «Ole og Olegad Louison busette 1870 i Modena township, Buffalo Co., WI – men kven i all verdi var dei?».
forum.arkivverket.no/topic/276382Lars E. Øyane – aktørside i Digitalarkivet (om arbeidet med om lag 6500 utvandrarar frå Luster og avskrifter av amerikanske kjelder).
digitalarkivet.no/en/actors/327/lars-e-øyaneNorwegian-American Historical Association: «Overboe family history, 1977», Lars E. Oyane (NAHA 2019/161).
norwegianamericanhistory.org/catalog/items/show/9879Luster kommune: «The Bygdebook Project» (om innhald og band, 1984–2025).
luster.kommune.no/…/the-bygdebook-projectLuster kommune: «Lokalhistoriske publikasjonar» (bandliste med utgjevingsår, band XII 2025).
luster.kommune.no/…/lokalhistoriske-publikasjonerLokalhistoriewiki: «Luster sogelag» (skiping 1977, skriftstyre for bygdeboka, bandliste med sidetal) og «Bibliografi: Luster kommune».
lokalhistoriewiki.no/wiki/Luster_sogelag · lokalhistoriewiki.no/wiki/Bibliografi:Luster_kommuneJostedal historielag: «Øyane: Gards- og ættesoge (1994)».
historielaget.jostedal.no/?page_id=3402NAGC&NL: om bygdebøkene for Luster og band 12.
nagcnl.org/?p=257Luster gards- og ættesoge, band 1: Fortun sokn (1984), s. 134: Vestlid, gnr. 6, bnr. 4.
Gards- og ættesoge for Luster kommune, band 1–12 (Luster kommune, 1984–2025). Band 1–5 digitalt på Nettbiblioteket (nb.no).
Bjørg Hovland: «Bygdabøkene for Luster», Luster Sogelag, 2026.
lustersogelag.no/artiklar/bygdabokene-for-lusterMinne frå medlemer i Luster Sogelag.